Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng: Cúng Trăng & Đua Ghe Ngo Đặc Sắc

Cái Tết “Cúng Trăng” Mà Ai Cũng Muốn Xem Một Lần

Hồi tháng 11 năm ngoái, tôi có dịp ngược xuôi miền Tây. Đang định ghé Sóc Trăng ăn bún nước lèo thì tình cờ gặp đúng Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng. Thú thực, lúc đầu tôi chỉ nghĩ “chắc lại mấy cái lễ hội cúng kiếm linh đình”. Nhưng khi chứng kiến ánh trăng rằm tháng 10 chiếu xuống dòng sông Hậu, lẫn với tiếng trống hội thúc giục của mấy đội ghe ngo, tôi mới hiểu vì sao người ta gọi đây là lễ hội “có một không hai” của đồng bào Khmer Nam Bộ.

Nếu bạn nghĩ lễ hội ở Việt Nam chỉ toàn chèo thuyền hay rước kiệu thì hơi phí. Oóc Om Bóc có hai tầng ý nghĩa mà đứng ở đâu cũng thấy lạ: một là thờ phụng trăng – thứ rất thiêng với người dân làm lúa nước, hai là cái cảnh đua ghe ngo mà hàng vạn người đứng hai bên bờ hét đến khản cổ.

Không kéo dài như Tết Chol Chnam Thmay, cũng không trầm lặng như Sen Dolta, Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng diễn ra nhanh nhưng để lại dư âm dai dẳng. Nó là đỉnh điểm của tinh thần “uống nước nhớ nguồn” nhưng được khoác áo thể thao và lễ hội đình đám. Bài viết này sẽ kể cho bạn nghe mọi thứ: từ chuyện cốm dẹp đến những tay chèo ghe vạm vỡ, từ Nhu Gia giản dị đến những cuộc đua nghẹt thở.

Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng là gì? Không chỉ là “Tết trăng tròn”

Nhiều người hay nhầm Oóc Om Bóc thuần túy là “lễ cúng trăng”. Đúng, nhưng chưa đủ. Về mặt ngữ nguyên, “Oóc Om Bóc” trong tiếng Khmer có nghĩa thực tế là “đút cốm dẹp”. Tưởng vô tri nhưng lại mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc: người lớn cầm nắm cốm non, đút cho trẻ con trong đêm lễ, như kiểu “chuyền lộc từ đất trời vào miệng đứa trẻ”.

Nếu đã từng qua Sóc Trăng vào thời điểm tháng 10 (âm lịch) – tức khoảng cuối tháng 11 đầu tháng 12 dương lịch – bạn sẽ thấy không khí nó khác hẳn. Mùa mưa vừa dứt, nước rút, cái nắng nhẹ bắt đầu ló ra, cũng là lúc bà con thu hoạch dồn dập. Tạ ơn trăng phù hộ mưa thuận gió hòa – cái lẽ đó thấm vào máu thịt của cư dân vùng sông nước.

Trong ba lễ hội lớn của người Khmer (Chol Chnam Thmay – đón năm mới, Sen Dolta – cúng ông bà, và Oóc Om Bóc), có thể nói Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng là hoành tráng và “thị giác” nhất. Bởi lẽ, nó có cả nghi lễ thiêng nơi chùa, mâm cúng ngoài trời và đua ghe ngo – môn thể thao truyền thống khiến cả vùng sông nước náo loạn.

Nguồn gốc và ý nghĩa tâm linh: Vì sao lại cúng trăng?

Thần mặt trăng và chuyện mùa màng

Người Khmer quan niệm, mặt trăng không chỉ là vệ tinh của trái đất. Họ kể rằng, đó là vị thần có thể chi phối dòng nước, tôm cá và cây lúa. Đêm rằm tháng 10 là lúc tròn và sáng nhất năm, trăng lên cao soi rõ từng bẹ chuối, liếp rau muống. Vào lúc này, bà con chuẩn bị mâm lễ cúng để cảm tạ. Không cầu xin quá nhiều thứ, chỉ đơn giản là “năm qua nhờ trăng phù hộ, mưa xuống đúng lúc, nắng vừa phải, nay kính dâng lễ vật”.

Tôi có hỏi một cụ già Khmer gần chùa Om Pu Yea. Cụ bảo: “Trăng mà giận thì cây lúa không trổ được bông đâu con ạ”. Vì thế, lễ cúng trăng với họ không phải mê tín, mà là cái ơn nghĩa theo cả năm, phải nói lời cảm tạ thành kính nhất.

Cốm dẹp – “nhân vật chính” không thể thiếu

Điểm làm nên thương hiệu cốm dẹp Sóc Trăng chính là từ mâm lễ Oóc Om Bóc. Cốm được làm từ nếp non, rang chín tới rồi đem giã dẹt trong cối đá. Vị cốm không quá ngọt mà thơm nhẹ, dẻo quẹo, ăn kèm dừa nạo hoặc chuối chín.

Nhiều du khách đến lễ hội cứ tưởng cốm dẹp để dâng lên thần linh xong là bỏ, nhưng không. Sau khi cúng, gia đình quây quần, tự tay đút cốm cho con cháu. Đứa trẻ nào được đút cốm trước sẽ gặp nhiều may mắn trong năm tới. Đấy cũng là lý do vì sao bạn sẽ thấy các bà, các mẹ nhón tay từng chút cốm bỏ vào miệng tụi nhỏ, vừa cười vừa hỏi “lớn lên con muốn làm gì?”. Dễ thương vô cùng.

Đua ghe ngo – “Cơn sốt” của lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng

Nếu ai hỏi phần nào được mong đợi nhất, tôi dám cá 90% sẽ trả lời: đua ghe ngo.

Hồi tôi đứng xem ở bờ sông Maspero (Sóc Trăng), trời chưa tối hẳn mà người đã chen kín hai bên. Bạn hình dung vài chục chiếc ghe dài hun hút, mỗi chiếc dài chừng 20-30 mét, chở 40 đến 60 tay chèo. Ghe được đục từ thân cây sao (hoặc gỗ tốt) rồi chạm khắc hình thần Naga (rắn thần) rất tinh xảo.

Không phải ngẫu nhiên người Khmer coi ghe ngo là bảo vật của làng. Mỗi chiếc ghe ngo thường gắn với một ngôi chùa Phật giáo Nam tông. Thời gian tập luyện kéo dài hàng tháng, tay chèo được tuyển chọn kỹ, ai lười tập nhẹ là bị loại ngay – vì danh dự của cả phum sóc (xóm ấp).

Khi tiếng trống phát lệnh vang lên, không khí sôi động đến nghẹt thở. Cổ động viên hò reo, cờ tổ quạt phấp phới. Có đội chèo bám đuổi nhau từng gang tay, nước bắn tung trắng xóa dưới ánh đèn pha. Kết thúc cuộc đua, dù thắng hay thua, tất cả đều được thưởng bánh trái, rượu ngon và những tràng vỗ tay như động viên tinh thần “chiến binh sông nước”.

Chẳng thế mà Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng được ví như “đại hội thể thao đường thủy” của cả vùng đồng bằng sông Cửu Long. Ngay cả các tỉnh lân cận như Trà Vinh, Bạc Liêu cũng cử đội ghe ngo sang dự thi.

Ẩm thực Oóc Om Bóc: hương vị khó quên

Nhắc đến lễ hội này mà quên ẩm thực thì quả là thiếu sót. Cốm dẹp đã nói nhiều, nhưng bên cạnh đó còn cả:

• Bún nước lèo Sóc Trăng: Nước lèo nấu từ mắm bồ hóc hoặc mắm cá sặc, ăn cùng tôm khô, thịt quay, rau nhúc. Có người không quen sẽ thấy nồng, nhưng dân miền Tây khẳng định “ăn một lần là nhớ mãi”.
• Bánh pía: Không phải bánh pía đại trà, bánh pía ở lễ Oóc Om Bóc thường có nhân đậu xanh kết hợp sầu riêng, được các sư trong chùa làm để phát lộc.
• Các loại chuối, khoai môn, khoai lang luộc: Đơn giản mà ấm bụng, thể hiện lễ vật từ chính ruộng đồng.

Suốt đêm lễ hội, bạn dễ dàng bắt gặp các quán cóc bên đường, bày bán dừa tươi và kẹo dừa. Cái không khí ấy rất “Sóc Trăng”: mộc, ấm, đậm đà tình người chứ không phô trương.

So sánh nhanh: Oóc Om Bóc khác gì với Sen Dolta và Chol Chnam Thmay?

Chắc bạn đang thắc mắc tại sao người Khmer có tới ba lễ hội lớn trong năm. Tôi xin phép tóm gọn để bạn dễ hình dung:

Có thể thấy, Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng giữ vị trí độc nhất bởi nó pha trộn giữa yếu tố tâm linh ngoài trời (cúng trăng – một dạng thờ tự “vũ trụ”) và giải trí cộng đồng mãnh liệt (đua ghe ngo). Không lễ hội nào của người Khmer “nóng” và “đông vui” bằng Oóc Om Bóc.

Đến Sóc Trăng mùa Oóc Om Bóc: Kinh nghiệm thực tế từ người đã đi

Nếu bạn có kế hoạch săn Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng trong năm nay, tôi xin mách vài điều:

• Xem lịch trước: Rằm tháng 10 Âm lịch thường rơi vào cuối tháng 11 hoặc đầu tháng 12 Dương lịch. Nên canh đúng ngày chính hội vì đua ghe ngo vòng chung kết và cúng trăng chỉ diễn ra một buổi tối.
• Địa điểm lý tưởng: Nếu thích náo nhiệt, hãy ra bến tàu Maspero – nơi tổ chức đua ghe ngo lớn.
• Chỗ ở nên đặt sớm: Các nhà nghỉ, khách sạn ở Sóc Trăng thường kín phòng 2-3 tuần trước lễ. Hoặc bạn có thể ở Trà Vinh, Bạc Liêu rồi di chuyển bằng xe máy (cũng chỉ tầm 40-50km).
• Đồ mang theo: Đừng quên máy ảnh (để chụp trăng rằm, những mâm cúng đẹp mắt), áo khoác nhẹ vì đứng bờ sông hơi lạnh về đêm, và một túi bóng để mua cốm dẹp – mua về làm quà cực kỳ được yêu thích.

Giá trị văn hóa bền vững – Lễ hội trong thời đại mới

Thời nào cũng vậy, nhiều người trẻ Khmer giờ đây lên thành phố học tập, làm việc. Các phương tiện truyền thông mạng xã hội ồn ào dễ cuốn họ ra khỏi những giá trị truyền thống. Vậy mà Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng vẫn trường tồn.

Tôi tin rằng, điều níu giữ thế hệ trẻ chính là cái cảm giác “nhớ nhà” và “hào khí ghe ngo”. Mỗi dịp rằm tháng 10, họ lại sắp xếp công việc, bay từ Hà Nội, TP.HCM về quê. Chỉ để được xé ngang không khí cùng tiếng trống hội, hò reo bên bờ sông, và thưởng thức cốm dẹp do chính tay mẹ làm.

Có thể nói, Oóc Om Bóc không chỉ là một lễ hội, nó đã trở thành chứng nhận bản sắc cho thấy văn hóa Khmer Nam Bộ vẫn sống mạnh mẽ, dù cho nhịp sống có xoay vần chóng mặt tới đâu.

Lời kết và một lời mời

Ai đó bảo miền Tây chỉ có chợ nổi, vườn cây ăn trái. Không đâu. Miền Tây còn có Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng – một thứ lễ hội mà lần đầu xem bạn sẽ tò mò, xem lần hai sẽ nhớ, lần ba sẽ thấy mình như một phần của câu chuyện cúng trăng và đua ghe ngo ấy.

Tôi vẫn nhớ giây phút cuối cùng của hội, khi những chiếc ghe ngo cập bến, tiếng trống thưa dần, trăng trên đỉnh đầu như một vầng sáng khổng lồ. Đám trẻ con Khmer mếu máo đòi bố mẹ cho xem thêm một cuộc đua nữa. Các cụ già ngồi tựa lưng vào gốc cây, miệng mỉm cười, mắt nhìn xa xăm.

Đến Sóc Trăng một lần, vào đúng đêm Oóc Om Bóc – tôi tin bạn sẽ mang về nhiều hơn cả những bức ảnh. Bạn sẽ mang về một chút gì đó rất bình dị, rất thiêng và rất người.

❓ FAQ – Câu Hỏi Thường Gặp

Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng diễn ra khi nào?

Lễ diễn ra vào đêm rằm tháng 10 âm lịch hàng năm, thường rơi vào tháng 11 hoặc 12 dương lịch.

Lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng có đua ghe ngo không?

Có. Đua ghe ngo là hoạt động nổi bật và được chờ đợi nhất trong lễ Oóc Om Bóc tại Sóc Trăng, thu hút hàng chục nghìn người xem mỗi năm.

Cốm dẹp trong lễ Oóc Om Bóc là gì?

Cốm dẹp là món ăn truyền thống làm từ nếp non rang rồi giã dẹt, có vị thơm ngọt đặc trưng. Đây là lễ vật quan trọng nhất trong nghi thức cúng trăng và cũng là đặc sản nổi tiếng của Sóc Trăng.

Nên xem lễ Oóc Om Bóc Sóc Trăng ở đâu?

Sóc Trăng là nơi tổ chức quy mô lớn và nổi tiếng nhất. Ngoài trung tâm thành phố, các vùng có đông đồng bào Khmer như Nhu Gia, Mỹ Xuyên cũng có không khí lễ hội rất đặc sắc và mộc mạc.